Debaty sejmoweIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie działalności placówek resocjalizacyjnych

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na pismo pana marszałka (SPS-0202-2040/99) z dnia 10 czerwca 1999 r., przekazujące interpelację pana posła Jerzego Jaskierni w sprawie działalności placówek resocjalizacyjnych, uprzejmie informuję:    1. Stanowisko Ministerstwa Edukacji Narodowej wobec uwag i propozycji zgłaszanych przez Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracowników Resocjalizacji.    W kolejnej, trzeciej w tym roku, interpelacji dotyczącej młodzieżowych ośrodków wychowawczych pan poseł przedstawił uwagi i propozycje zgłaszane przez Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracowników Resocjalizacji. Dotyczą one zarówno szczegółowych, jak i systemowych rozwiązań w zakresie funkcjonowania placówek resocjalizacyjnych. Zgodnie z sugestią pana posła ustosunkuję się do przedstawionych propozycji stowarzyszenia.    Podzielając troskę Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Pracowników Resocjalizacji o los systemu pomocy młodzieży niedostosowanej społecznie oraz uznając wysiłek kadry młodzieżowych ośrodków wychowawczych, a jednocześnie osiągnięcia pedagogiczne poszczególnych placówek, należy stwierdzić, że uzasadnieniem dla wprowadzanej obecnie reformy są istotne niedomagania dotychczasowego systemu wychowania resocjalizującego. Do ważniejszych z nich należą moim zdaniem:    - scentralizowanie i oddalenie młodzieżowych ośrodków wychowawczych od miejsca zamieszkania wychowanków, co uniemożliwia współpracę z rodziną i środowiskiem lokalnym,    - kierowanie nieletnich do odległych młodzieżowych ośrodków wychowawczych (ze względu na typ szkoły w danej placówce),    - brak miejsc w placówkach, co powoduje, że na bieżąco nie udaje się zwykle umieścić 500-700 nieletnich, w stosunku do których sądy wydały postanowienia o umieszczeniu w placówce resocjalizacyjnej, przy jednoczesnym utrzymywaniu się zjawiska niewykorzystanych miejsc w tych placówkach na skalę 300-450 wolnych miejsc odnotowywanych corocznie przez GUS (powodem są stałe trudności w terminowym dowożeniu nieletnich do placówek oraz trudności w dostosowaniu prowadzonych tam kierunków kształcenia do potrzeb nieletnich),    - ograniczone efekty pracy wychowawczej wynikające ze skupienia w jednej dużej placówce wielu zdemoralizowanych wychowanków,    - drogi, zwłaszcza w odniesieniu do efektów wychowawczych, miesięczny koszt utrzymania wychowanka, w niektórych placówkach znacznie wyższy od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kraju,    - nietrafione, duże inwestycje w niektórych placówkach, których koszty znacznie przewyższają ich roczne budżety,    - częste skargi dotyczące działalności młodzieżowych ośrodków wychowawczych, które przekazywane są nam także przez rzecznika praw obywatelskich.    Od 1 stycznia 1999 r. prowadzenie młodzieżowych ośrodków wychowawczych przekazane zostało powiatom jako zadanie własne. Przekazanie tego obowiązku nie jest jeszcze kwestią najważniejszą. Ważniejsze jest zobowiązanie powiatów do zapewnienia opieki i wychowania dzieciom i młodzieży (zgodnie z treścią art. 5a obowiązującej ustawy o systemie oświaty). W przyjętej polityce resocjalizacyjnej, którą ma realizować powiat, istotniejsze jest dbanie o dziecko niż dbanie o samą placówkę. Łatwo bowiem wyobrazić sobie można placówkę lepszą niż dzisiejszy, typowy młodzieżowy ośrodek wychowawczy dla 70-100 wychowanków (standard Rady Europy zaleca placówki dla najwyżej 24 wychowanków, na Węgrzech wprowadza się standard placówki dla najwyżej 40 wychowanków, a najnowocześniejsze placówki liczą od kilku do kilkunastu wychowanków).    Mimo występujących problemów w finansowaniu placówek uważamy, że decentralizacja systemu pomocy dzieciom i młodzieży niedostosowanym społecznie jest optymalnym rozwiązaniem, które w efekcie doprowadzi do poprawy ich sytuacji. Zasadniczym elementem tej poprawy powinno być wprowadzenie postulowanej przez nas zasady finansowania odpowiednich form pomocy i opieki przez właściwe dla zamieszkania tych dzieci i młodzieży powiaty (przy możliwym wkładzie rodziców). Takie rozstrzygnięcie ma na celu kształtowanie odpowiedzialności jednostki samorządu terytorialnego za każde dziecko pochodzące z jej terenu i potrzebujące pomocy. Odpowiedzialność ta będzie miała wymiar nie tylko administracyjny, jaki wprowadzono od 1 stycznia br., ale również wymiar pedagogiczny i ekonomiczny.    W zakresie kształtującej się odpowiedzialności pedagogicznej warto wskazać na kolejny obowiązek powiatu nałożony przez art. 10a pkt 2 obowiązującej ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym artykułem zadaniem powiatu jest opracowywanie strategii rozwiązywania problemów społecznych. Takie zadanie nie stawało przed kuratorami oświaty prowadzącymi do niedawna placówki opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne. Odpowiedzialność tę uzupełni planowane przez nasz resort odstąpienie od centralnego określania ramowych statutów placówek publicznych i przekazanie kompetencji kształtowania ich ustroju radom pedagogicznym oraz organom prowadzącym.    Odpowiedzialność ekonomiczną ukształtuje w przyszłości finansowanie pobytu wychowanków przez powiat właściwy dla ich zamieszkania.    Uwzględniając realne możliwości różnych szczebli administracji publicznej oraz koncepcję tej administracji, w której organy rządowe nie są bezpośrednim organizatorem świadczeń społecznych (zdrowotnych, edukacyjnych, socjalnych itp.), uznaliśmy, że powiat jest optymalnym miejscem realizacji zadań resocjalizacyjnych ograniczonych do stosowania tzw. środków wychowawczych (w odróżnieniu od tzw. środków poprawczych, których wykonywanie nadal koordynuje Ministerstwo Sprawiedliwości poprzez prowadzenie zakładów poprawczych).    Spośród trzech szczebli samorządu terytorialnego powiat najlepiej łączy zadania, które muszą być wykonywane w skali lokalnej (odpowiedzialność za udzielanie pomocy i opieki dzieciom ze swojego terenu, określanie strategii rozwiązywania problemów sieroctwa i niedostosowania społecznego), z zadaniami o większej złożoności organizacyjnej, wymagającymi specjalistycznego przygotowania i kwalifikacji.    Przekazanie zadań resocjalizacyjnych do województwa samorządowego powielałoby jednak, a ze względu na obecną wielkość województw, nawet potęgowałoby wiele niedomagań dotychczasowego systemu. Nowoczesne prowadzenie spraw resocjalizacji wymaga przede wszystkim rozwijania profilaktyki, którą najskuteczniej można realizować jedynie na szczeblu lokalnym. Każde umieszczenie wychowanka w placówce resocjalizacyjnej powinno być poprzedzone pomocą poradni rodzinnej, poradni młodzieżowej, klubu środowiskowego dla młodzieży, odpowiednio przygotowanego wychowawcy klasy w szkole i innymi formami wspierania dziecka zagrożonego niedostosowaniem społecznym. Każde skierowanie wychowanka do placówki powinno być uzupełnione szczegółową analizą psychologiczno-pedagogiczną uwzględniającą sytuację rodzinną i środowiskową. Takich wymogów nie mogą spełnić duże województwa samorządowe, z istoty swej oddalone od problemów rodzinnych, szkolnych i środowiskowych poszczególnych dzieci.    Powiat jako mniejsza jednostka organizacyjna gwarantuje większą sprawność aparatu urzędniczego w zakresie dostrzegania i aktywnego rozwiązywania problemów niedostosowania społecznego. Narastające problemy z młodzieżą niedostosowaną społecznie będą zmuszać samorządy powiatowe do podejmowania stosownych działań, zwłaszcza w sytuacji gdy z własnych dochodów będą finansowały wysokie koszty pobytu nieletnich w placówkach. Nie tylko racje pedagogiczne, ale również rachunek ekonomiczny będzie skłaniał powiaty do zastępowania drogich placówek tańszymi i skuteczniejszymi formami pracy profilaktycznej.    Ze względu na narastające trudności w wychowaniu młodzieży i konieczność szukania skutecznych form pracy wychowawczej powinny ulec też zmianie sposoby pracy młodzieżowych ośrodków wychowawczych. Placówki te powinny stosować krótsze, ale bardziej intensywne oddziaływania resocjalizacyjne, zapewniać wyrównywanie braków dydaktycznych i w efekcie, w jak najkrótszym czasie, umożliwić nieletnim powrót do środowiska przygotowanego na ich przyjęcie. Takie przemodelowanie pracy placówek resocjalizacyjnych umożliwi też wychowankom naukę w szkołach masowych. Uczęszczanie do tych szkół będzie zapobiegało wyobcowaniu nieletnich ze środowisk otwartych, a tym samym nie będzie stwarzało problemów związanych z readaptacją społeczną wychowanków opuszczających placówki. Realizacji tych założeń służy stopniowe odchodzenie od ramowych planów nauczania dla niedostosowanych społecznie.    Ważnym, przyszłościowym kierunkiem zmian w systemie resocjalizacji powinno być tworzenie małych placówek i form resocjalizacyjnych, zbliżonych do warunków rodzinnych. Lokowane w zwykłym otoczeniu społecznym, bez instytucjonalnego połączenia ze szkołą zakładową, umożliwią młodzieży lepsze przygotowanie do samodzielnego życia. Jest to także zgodne, a o to pytał pan poseł, z dominującym trendem wychowania resocjalizacyjnego w krajach Unii Europejskiej (można odwołać się do nieznanych u nas dotąd pojęć group home czy community based treatment).    Trudno nie zgodzić się ze stowarzyszeniem, że trzeba zapewnić młodzieży z tych placówek możliwość ukończenia rozpoczętej nauki i przysposobienia do pracy. Wszyscy wychowankowie młodzieżowych ośrodków wychowawczych, którzy obecnie są uczniami klas przysposabiających do zawodu, będą mogli ukończyć rozpoczęty cykl kształcenia. Klasy te będą wygaszane stopniowo i nie ulegną likwidacji od września 1999 r. Należy zauważyć, że w zreformowanym systemie szkolnym będzie istniała możliwość organizowania oddziałów przysposabiających do pracy na poziomie drugiej klasy gimnazjum.    Ustosunkowując się do postulowanego przez stowarzyszenie niezwłocznego zakończenia prac nad nowelizacją rozporządzenia ministra edukacji narodowej w sprawie rodzajów, organizacji i zasad działania publicznych placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych (DzU z 1994 r. nr 41, poz. 156) uprzejmie informuję, że prace te znajdują się w końcowym etapie uzgodnień z Departamentem Legislacyjnym rządu.    Zastąpienie ramowych statutów placówek standardami świadczenia usług resocjalizacyjnych będzie możliwe dopiero po nowelizacji ustawy o systemie oświaty. Projekt takiej nowelizacji jest obecnie w fazie uzgodnień międzyresortowych i konsultacji ze związkami zawodowymi.    2. Stanowisko Ministerstwa Edukacji Narodowej w sprawie współpracy ze stowarzyszeniem w kształtowaniu polityki resocjalizacyjnej.    Ministerstwo Edukacji Narodowej jest otwarte na opinie wszystkich osób, które z racji swojego doświadczenia i fachowej wiedzy mogą wnieść konstruktywne propozycje do wdrażanej reformy systemu resocjalizacji. Wyrazem tego jest m.in. działalność Zespołu Konsultacyjnego ds. Resocjalizacji przy MEN. Do pracy w zespole konsultacyjnym zaprosiliśmy osoby mające duże doświadczenie w pracy wychowawczej, nowatorskie osiągnięcia oraz konstruktywne propozycje w zakresie reformowania systemu polskiej resocjalizacji. W skład zespołu wchodzi szeroka reprezentacja praktyków i teoretyków resocjalizacji z terenu kraju, w tym także przedstawiciele szeregu stowarzyszeń. Departament Opieki i Profilaktyki Społecznej MEN zainteresowany jest współpracą z Ogólnopolskim Stowarzyszeniem Pracowników Resocjalizacji zarówno w sprawach pedagogicznych, jak i kadrowych. Współpracę tę może przyspieszyć przedstawienie konstruktywnych propozycji zmian w systemie resocjalizacji.    3. Informacje o działaniach podejmowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w związku z wdrażanymi od 1 stycznia br. reformami społecznymi i ich skutkami dla placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych.    Uprzejmie informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej monitoruje skutki reform społecznych. Od pierwszych dni stycznia br. przy Departamencie Opieki i Profilaktyki Społecznej MEN rozpoczął działalność Zespół Interwencyjny ds. wdrażania reformy w systemie opieki nad dzieckiem. Jego zadaniem było zbieranie informacji o wpływie wdrażanej od 1 stycznia reformy na działalność placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych. Na wniosek zespołu minister edukacji narodowej interweniował w resorcie zdrowia w sprawie zapewnienia opieki medycznej w placówkach. W pierwszej kolejności monitoring objął tworzenie gimnazjów w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych prowadzących szkoły. W związku z reformą służby zdrowia kierownictwo MEN podjęło rozmowy z przedstawicielami tego resortu, które doprowadziły do częściowej poprawy w zapewnieniu opieki medycznej w placówkach (szczególnie w domach dziecka dla małych dzieci). W związku z trudną sytuacją finansową placówek, która wynika z niedoszacowania budżetu powiatów, Zespół Interwencyjny prowadzi badania i obecnie przygotowuje materiał uzasadniający wystąpienie do ministra finansów o środki z rezerwy budżetu państwa na dofinansowanie placówek znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji. Poza informacjami o trudnościach placówek wynikających z sytuacji finansowej powiatów otrzymujemy również sygnały o dobrej współpracy placówek z władzami powiatowymi.    4. Stanowisko Ministerstwa Edukacji Narodowej w sprawie skorygowania założeń wdrażanej reformy systemu resocjalizacji.    Na obecnym wstępnym etapie nie ma potrzeby korygowania merytorycznych i administracyjnych założeń wdrażanej reformy systemu resocjalizacji, gdyż nie wprowadzono jeszcze rozwiązań systemowych. Zmiany wymaga system finansowania. Powinien on polegać na pokrywaniu kosztów pobytu wychowanka w placówce przez powiat.    Konieczność dokonania istotnych zmian w systemie resocjalizacji wynika ze stałego wzrostu liczby dzieci i młodzieży niedostosowanej społecznie, którym obecny system nie jest w stanie udzielić odpowiedniej pomocy. Droga do rozwiązania tego problemu prowadzi poprzez odejście od dotychczas stosowanego centralnego rozwiązywania problemów niedostosowania społecznego na rzecz decentralizacji wyrażającej się przekazaniem tych zadań na poziom powiatów. Stworzy to podstawy do powstawania lokalnych inicjatyw mających na celu zapobieganie niedostosowaniu społecznemu. Tym samym zmniejszy się liczba dzieci i młodzieży kierowanych do drogich i nieefektywnych instytucjonalnych form opieki i resocjalizacji.    5. Stanowisko w sprawie odchodzenia od interwencjonizmu państwowego w zakresie rozwiązywania problemów niedostosowania społecznego.    Dotychczasowy interwencjonizm państwowy w zakresie systemu resocjalizacji młodzieży (centralne kierowanie młodzieży przez cztery ośrodki w kraju oraz zapewnianie przez organy administracji wojewódzkiej sieci placówek) okazał się mało efektywny. Obecnie nie likwidujemy roli państwa, którego instytucjami są także samorządy terytorialne. Zmieniamy jedynie formy interwencji państwa. Będzie ona dotyczyła:    - kształtowania podstaw prawnych w zakresie zarządzania systemem resocjalizacji (wskazywanie organów odpowiedzialnych za udzielanie pomocy dzieciom i młodzieży),    - finansowania publicznych i niepublicznych inicjatyw resocjalizacyjnych,    - ustalania zasad działania form pomocy i opieki resocjalizacyjnej oraz standardów usług resocjalizacyjnych,    - sprawowania kontroli i nadzoru pedagogicznego nad wykonywaniem zadań resocjalizacyjnych,    - kontynuacji prowadzenia przez Ministerstwo Sprawiedliwości spraw nieletnich, do których stosowane są tzw. środki poprawcze.    Odchodzenie od interwencjonizmu państwowego w dziedzinie organizacji i zarządzania placówkami resocjalizacyjnymi stanowi w wielu krajach Unii Europejskiej widoczną tendencję, o czym informowałem w odpowiedzi na poprzednią interpelację pana posła. Organizatorami tego typu placówek bardzo często bywają samorządy terytorialne różnego szczebla lub organizacje pozarządowe. Zaznaczyć jednak należy, że w krajach Unii Europejskiej rozstrzyganie problemów niedostosowania społecznego uzależnione jest od ogólnej tradycji rozwiązywania problemów społecznych.    W Polsce i w krajach Unii Europejskiej podobnie kształtuje się rozwiązywanie problemów młodzieży niedostosowanej społecznie w stopniu znacznym (w Polsce tego typu młodzież umieszczana jest w zakładach poprawczych). W krajach Unii Europejskiej istnieje również tendencja do organizowania tego typu placówek na szczeblu centralnym.    6. Sytuacja budżetowa placówek resocjalizacyjnych w aspekcie założeń budżetowych na 2000 r.    Na obecnym etapie prac nad budżetem na 2000 r. trudno jest precyzyjnie prognozować sytuację budżetową placówek resocjalizacyjnych w przyszłym roku. W tym aspekcie podzielam niepokój pana posła o przyszły budżet oświaty. Będę zabiegał, aby nie powtórzyła się tegoroczna sytuacja, w której pewne placówki opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne dysponują środkami finansowymi niewystarczającymi do sprawnego działania.    Z poważaniem    Podsekretarz stanu    Wojciech Książek    Warszawa, dnia 28 czerwca 1999 r.