Debaty sejmoweIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie rezolucji Rady Wspólnoty Litwinów w Polsce

   Szanowny Panie Marszałku! Nawiązując do interpelacji nr 6244 z dnia 6 kwietnia 2001 r. posła na Sejm RP pana Jana Króla dotyczącej rezolucji Rady Wspólnoty Litwinów w Polsce, działając z upoważnienia prezesa Rady Ministrów oraz w porozumieniu z ministrem edukacji narodowej, uprzejmie przedkładam poniższe informacje.    Uzupełnienie sieci strażnic Straży Granicznej na odcinku wschodnim granicy Rzeczypospolitej Polskiej wynika z długofalowego programu uszczelniania przyszłej zewnętrznej granicy Unii Europejskiej. Decyzja o umiejscowieniu jednej z nowych strażnic na granicy z Republiką Litwy w miejscowości Puńsk (lub jej bliskich okolicach) została podjęta na podstawie prowadzonej nieustannie przez Straż Graniczną analizy wydarzeń na granicy.    Starania o przyznanie przez gminę terenu dla planowanej strażnicy w Puńsku prowadzone były od 1992 r. - niestety bez powodzenia. Najlepszym rozwiązaniem w tej sytuacji wydawała się możliwość uzyskania zarządu nad obiektem należącym do skarbu państwa. Samorząd gminy zakwestionował wówczas legalność procedury administracyjnej, w której nie uwzględniono stanowiska władz lokalnych i organizacji mniejszości litewskiej. Naczelny Sąd Administracyjny dwukrotnie (w postanowieniach z dnia 5 lutego i z dnia 2 lipca 1999 r.) oddalił wnioski (samorządu i rzecznika praw obywatelskich), precyzując, że samorząd nie może być stroną w sprawie. Mimo to Straż Graniczna, licząc się z opinią społeczną i mając na względzie dobrą współpracę z samorządem, podjęła działania mające na celu wypracowanie kompromisu. Komendant główny SG w dniu 29 lipca 1999 r. spotkał się z przedstawicielami rady i zarządu gminy Puńsk. Wyraził wówczas gotowość umiejscowienia urzędu w innym obiekcie, jeżeli rada wskaże takowy w samej miejscowości lub jej bliskiej okolicy i będzie skłonna uwzględnić istnienie strażnicy w planie zagospodarowania przestrzennego. Reakcją rady gminy na uzgodnione, kompromisowe propozycje była sformułowana 10 dni później opinia, w której rada uchyliła się od podejmowania jakichkolwiek decyzji w sprawie lokalizacji strażnicy. Fakt ten spowodował, iż w celu zapewnienia warunków do realizacji ustawowych zadań SG komendant główny zdecydował o zorganizowaniu strażnicy w dostępnym obiekcie i włączeniu jej do systemu ochrony granicy. Straż Graniczna jest nadal otwarta na wszelkie konstruktywne propozycje samorządu lokalnego. Kompromisowe propozycje z lipca 1999 r. pozostają wiążące. Nie znajduje więc potwierdzenia zarzut, że stanowisko samorządu w przedmiotowej sprawie nie jest w ogóle uwzględniane.    Nie jest również prawdą twierdzenie o zlekceważeniu stanowiska polsko-litewskich instytucji międzyparlamentarnych i międzyrządowych. Przyjmują one bowiem opisany powyżej sposób rozwiązania kwestii za właściwy. W protokole IV posiedzenia międzyrządowej Polsko-Litewskiej Komisji ds. Problemów Mniejszości Narodowych z grudnia 1999 r. znajduje się mianowicie stwierdzenie, iż ˝sprawa lokalizacji Straży Granicznej w Puńsku powinna zostać rozstrzygnięta poprzez dialog między samorządem gminy Puńsk a Komendą Główną Straży Granicznej˝, powtórzony następnie w protokole V posiedzenia komisji ze stycznia 2001 r.    Odnośnie do punktu II rezolucji, dotyczącego sytuacji oświaty litewskiej po wprowadzeniu reformy systemu oświaty, uprzejmie przedkładam poniższe informacje przekazane w przedmiotowej sprawie przez ministra edukacji narodowej. Przygotowanie do wdrożenia w dniu 1 września 1999 r. reformy systemu oświaty wymagało m.in. zaplanowania przez władze samorządowe nowej sieci szkolnej, dostosowanej do trójstopniowego ustroju szkolnego (sześcioletnia szkoła podstawowa, trzyletnie gimnazjum oraz, w dalszej perspektywie, trzyletnie liceum profilowane). Władze samorządowe gminy Puńsk, opracowując nową sieć zreformowanych szkół podstawowych, podjęły decyzję o obniżeniu stopnia organizacyjnego sześcioletnich szkół w Wojtokiemiach i Przystawańcach do trzech klas oraz o dołączeniu uczniów klas IV, V i VI do szkół z nauczaniem języka litewskiego w sąsiednich miejscowościach. Rok później podobną decyzję podjęły władze samorządowe gminy Krasnopol wobec Szkoły Podstawowej w Romanowcach, do której uczęszczają dzieci pochodzenia polskiego i litewskiego (mimo usilnych interwencji Ministerstwa Edukacji Narodowej, połączonych z przekazaniem dodatkowych środków finansowych na utrzymanie tej szkoły).    Podjęcie takich decyzji przez samorząd gminy Puńsk zamieszkałej głównie przez ludność pochodzenia litewskiego oraz samorząd gminy Krasnopol wynika z nałożenia się zmian dotyczących organizowania i finansowania oświaty z nasilającym się niżem demograficznym populacji uczniów będących obecnie w szkole podstawowej. Zasada, że ˝pieniądze idą za uczniem˝, przyjęta w algorytmie naliczania części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego, spowodowała, że w całej Polsce problemem stało się utrzymanie małych szkół, a do takich zalicza się większość szkół dla mniejszości litewskiej (w ubiegłym roku szkolnym Szkoła Podstawowa w Przystawańcach liczyła ogółem 14 uczniów, zaś Szkoła Podstawowa w Wojtokiemiach - 17).    Wprowadzenie dodatku preferencyjnego dla szkół mniejszości narodowych w wysokości 20% na każdego ucznia nie zawsze rekompensuje wyższe koszty utrzymania placówek, w których uczy się zaledwie kilkunastu uczniów.    Na koniec maja br. zostało zaplanowane spotkanie przedstawicieli Ministerstwa Edukacji Narodowej, Międzyresortowego Zespołu ds. Mniejszości Narodowych przy MSWiA oraz władz samorządowych gminy Puńsk, którego celem będzie analiza obecnej sieci szkolnej pod kątem potrzeb środowiska litewskiej mniejszości narodowej, z uwzględnieniem aktualnych uwarunkowań ekonomicznych, lokalowych i kadrowych na terenie tej gminy.    W myśl przepisów rozporządzenia ministra edukacji narodowej z dnia 24 marca 1992 r. w sprawie organizacji kształcenia umożliwiającego podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej uczniów należących do mniejszości narodowych (DzU nr 34, poz. 150) nauczanie języka mniejszości narodowych może się odbywać w szkołach z językiem mniejszości jako wykładowym, w szkołach dwujęzycznych lub w szkołach z dodatkową nauką języka mniejszości. Przy licznej populacji uczniów mniejszości narodowych organy prowadzące mogą tworzyć samodzielne placówki, organizując nauczanie języka mniejszości w jednej z podanych wyżej form. Przy mniejszej liczbie uczniów mogą być tworzone w szkołach ciągi klasowe z nauką języka mniejszości, grupy międzyoddziałowe (dla uczniów z klas równoległych), grupy międzyklasowe (dla uczniów różnych poziomów wiekowych) lub grupy międzyszkolne.    Szkoły podstawowe w Krasnowie i Krasnogrudzie na terenie gminy Krasnowo, zamieszkałej w większości przez ludność pochodzenia polskiego, są przykładem szkół, w których nauczanie języka litewskiego odbywa się od wielu lat w ciągu klasowym na wszystkich poziomach nauczania (w Krasnowie liczba uczniów pochodzenia litewskiego wynosi 22 na ogólną liczbę 96 uczniów, w Krasnogrudzie - 20 na ogólną liczbę 46 uczniów). Po wdrożeniu reformy podobną formę organizacyjną wprowadziły władze gminy Sejny, tworząc w Gimnazjum w Sejnach ciąg klas z językiem litewskim (16 uczniów pochodzenia litewskiego na łączną liczbę 61 uczniów).    Umieszczenie powyższej kwestii w rezolucji sugeruje, że przedstawiciele Wspólnoty Litwinów pragnęliby wydzielenia ciągów klasowych z nauczaniem języka litewskiego z obecnej struktury szkolnej i utworzenia samodzielnych placówek szkolnych dla uczniów pochodzenia litewskiego. Decyzja w tej sprawie leży w kompetencjach władz samorządowych, które są organem prowadzącym szkoły i odpowiadają za zapewnienie możliwości nauczania języka mniejszości narodowej. Decyzja taka wymagałaby jednak przeanalizowania przez radnych, czy możliwości finansowe, lokalowe i kadrowe pozwoliłyby zapewnić gminom prawidłowe funkcjonowanie nowo utworzonych szkół, z których każda liczyłaby około 20 uczniów.    Po wdrożeniu reformy systemu oświaty środowisko nauczycieli litewskich wraz ze Wspólnotą Litwinów w Polsce nadesłało do Ministerstwa Edukacji Narodowej pięć programów autorskich z wnioskiem o dopuszczenie ich przez ministra edukacji narodowej do użytku szkolnego jako ˝programy wzorcowe˝. Zgodnie z przyjętym trybem, programy te zostały przekazane do zaopiniowania przez Zespół Konsultantów ds. Programów Nauczania Ogólnego. Stopień zaawansowania prac nad dopuszczeniem poszczególnych programów jest zróżnicowany:    - autorom programu kształcenia zintegrowanego w klasach I-III szkoły podstawowej z litewskim językiem nauczania zostały przekazane w marcu br. uwagi konsultantów z prośbą o poprawienie programu,    - program nauczania języka litewskiego w gimnazjum z litewskim językiem nauczania wymaga uzupełnienia dokumentacji, o czym jego autorzy zostali poinformowani pismem z dnia 27 listopada 2000 r.,    - program nauczania historii Litwy - II etap edukacyjny został przekazany do dodatkowej recenzji (zgodnie z zasadami odnoszącymi się do programów nadesłanych po dniu 26 października 2000 r.), z równoczesną prośbą, skierowaną do Zarządu Głównego Wspólnoty Litwinów, o uzupełnienie brakującej opinii wychowawczej,    - program nauczania języka litewskiego w klasach IV-VI szkoły podstawowej z litewskim językiem nauczania oraz program nauczania geografii w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, po przekazaniu autorom uwag konsultantów nie zostały w wersji poprawionej nadesłane ponownie do MEN.    Zatem żaden ze zgłoszonych programów nie spełnia w chwili obecnej wymogów, które pozwoliłyby ministrowi edukacji narodowej podjąć decyzję o ich dopuszczeniu do użytku szkolnego. Opracowanie, wydanie i rozpowszechnienie programów dla mniejszości narodowych jest finansowane ze środków resortu oświaty po wydaniu przez ministra edukacji narodowej decyzji w sprawie dopuszczenia ich do użytku szkolnego.    Nie wprowadza się egzaminu końcowego po szkole podstawowej. Uczniowie kończący szkołę podstawową przechodzą sprawdzian poziomu opanowania umiejętności określonych w standardach wymagań. Sprawdzian ma charakter ogólny, bez rozróżniania poszczególnych przedmiotów nauczania. Uczniowie trzeciej klasy gimnazjum zdają dwuczęściowy egzamin sprawdzający określone w standardach wymagań umiejętności i wiadomości z przedmiotów humanistycznych oraz z przedmiotów matematyczno-przyrodniczych. Zarówno w przypadku sprawdzianu po szkole podstawowej, jak i egzaminu po gimnazjum nie dokonuje się podziału na poszczególne przedmioty nauczania, a zatem nie wprowadza się też sprawdzania wiedzy i umiejętności z przedmiotu ˝język ojczysty mniejszości narodowej˝.    Przyjęta forma sprawdzianu i egzaminu nie powinna sprawiać trudności uczniom pochodzenia litewskiego, którzy uczą się języka ojczystego w szkołach dwujęzycznych i w szkołach z dodatkową nauką języka mniejszości. Problem może się natomiast pojawić wśród uczniów szkół z litewskim językiem nauczania (jako wykładowym), którzy mogą mieć w słabszym stopniu opanowany język polski. Zadaniem nauczycieli w tych szkołach jest więc takie przygotowanie uczniów, aby rozumienie i wykonanie polecenia formułowanego w języku polskim (państwowym) nie stanowiło dla nich problemu (język polski będzie dla tych uczniów przedmiotem maturalnym).    Powyższy problem był konsultowany przez ministerstwo z Centralną Komisją Egzaminacyjną i z Okręgową Komisją Egzaminacyjną w Łomży, która jest odpowiedzialna za przygotowanie sprawdzianów i egzaminów oraz ich przebieg na terenie gminy Puńsk i Sejny.    W celu powołania doradcy metodycznego na szczeblu Wojewódzkiego Ośrodka Metodycznego w Białymstoku Wspólnota Litwinów powinna się zwrócić do Sejmiku Województwa Podlaskiego. Jednak z uwagi na oddalenie tego ośrodka od gmin, na terenie których znajdują się szkoły z językiem litewskim, bardziej wskazane byłoby powołanie doradcy metodycznego przez placówki utworzone i prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego. Gminy i powiaty, jako organy prowadzące szkoły, w myśl obowiązujących przepisów realizują zadania związane z doradztwem metodycznym i mogą powierzać nauczycielom zadania doradców metodycznych.    Samorządy mogą uzyskać dotacje na realizację tych zadań, składając do kuratorów oświaty wnioski o przydział środków finansowych w ramach III edycji zadań edukacyjnych doskonalenia nauczycieli w województwach w roku 2001. Samorządy gmin Puńsk i Sejny mogą zatem, we współpracy ze Stowarzyszeniem Nauczycieli Litewskich w Polsce, powołać doradców metodycznych dla szkół na swoim terenie i mają prawo wystąpić, za pośrednictwem kuratora oświaty woj. podlaskiego, z wnioskami o dofinansowanie zadań w zakresie doskonalenia nauczycieli szkół z językiem litewskim (bliższych informacji w tej sprawie udziela Kuratorium Oświaty).    Budowa nowego skrzydła budynku szkolnego w Puńsku z przeznaczeniem na liceum ogólnokształcące jest sprawą, która - zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi - jest obecnie zadaniem własnym samorządów terytorialnych. Z budżetu państwa można jedynie przekazać dotację na dofinansowanie inwestycji oświatowych i to wyłącznie w ramach limitu wydatków majątkowych ujętych na ten cel w ustawie budżetowej w dwóch miejscach: w budżecie właściwego wojewody oraz w rezerwie celowej (o ile parlament RP zadecyduje o jej utworzeniu).    Uprzejmie informuję, że konieczność utworzenia takiej rezerwy w budżecie 2002 r., przeznaczonej na inwestycje w szkołach dla mniejszości narodowych, była ostatnio przedmiotem rozważań przedstawicieli resortu edukacji z Komisją Mniejszości Narodowych i Etnicznych Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej.    Z poważaniem    Minister    Marek Biernacki    Warszawa, dnia 24 maja 2001 r.